Aksamitki należą do rodziny astrowatych (dawniej złożonych). Ich kwiatek to w rzeczywistości kwiatostan – koszyczek składający się z licznych kwiatów języczkowatych i rurkowatych – te ostatnie u odmian pełnych są zupełnie zakryte kwiatami języczkowatymi. Później rozwijają się drobne nasiona z długimi szczecinkami.

Liście aksamitek wydzielają mało przyjemny zapach. Stąd ich łacińska nazwa – Tagetes, pochodząca od imienia etruskiego półboga Tagesa, który – choć urodziwy – podobno niespecjalnie dbał o higienę własnego ciała. Niemcy nazwali je „kwiatami studentów” (zapewne dlatego, że studencka brać nie śmierdziała groszem i oszczędzała na mydle). W Polsce w zależności od regionu są określane jako żaczki, bździuszki, śmierdziuszki, turki, byczki lub kopciuszki. Polscy ogrodnicy, chcąc podkreślić aksamitny wygląd ich płatków, nazwali je wdzięcznie aksamitkami.

Jest bardzo wiele odmian aksamitek różniących się od siebie wielkością, kształtem, wysokością i barwą kwiatostanów, ale głównie przeważają odcienie żółte i pomarańczowe. Wyhodowano także odmiany nie wydzielające charakterystycznego zapachu.
aksamitki wyniosłe, zwane też wzniosłymi (Tagetes erecta), mają największe kwiatostany – w kształcie kul nawet o 15-centymetrowej średnicy o płatkach gładkich, pofałdowanych albo fryzowanych na brzegach. Dorastają one do 1 m wysokości. Świetnie się nadają na bukiety.
aksamitki rozpierzchłe (Tagetes patula) – są niższe i rozgałęzione, osiągają wysokość od 15 – 40 cm. Kwiatostany mają średnicę około 4 cm, są pełne lub półpełne, pojedyncze, mogą być jedno- lub dwubarwne. Dodatkowym walorem ozdobnym są ich niebieskozielone liście – pięknie kontrastujące z jaskrawymi kwiatami.
aksamitki wąskolistne (Tagetes tenuifolia) – najdelikatniejsze z wyglądu. Ich listki są drobne, mocno powcinane, a kwiaty małe – do 1,5 cm średnicy. Obficie kwitną, tworząc barwne kobierce dochodzące do wysokości 30 cm.

Aksamitki należy wysiewać w drugiej połowie marca do inspektów lub pojemników. Roślinki szybko kiełkują – już po 5 dniach. Ważne jest, żeby nie rosły za gęsto i temperatura nie przekraczała 15oC. Gdy podrosną, należy je przepikować i w drugiej połowie mają przesadzić na stałe miejsca. Po wiosennych przymrozkach nasiona można również siać wprost do gruntu, a po wzejściu roślinki zbyt gęsto rosnące przerwać lub przenieść w inne miejsca. Przesadzanie znoszą dobrze – nawet w pełni kwitnące, przesadzone z bryłą ziemi i podlewane przyjmą się na nowym miejscu.
Najlepiej kwitną posadzone na stanowiskach słonecznych lub półcienistych, z dość żyzną ziemią. Wysokie odmiany powinny być osłaniane przed wiatrem. Odmiany niskie należy sadzić zachowując 20 – 25 cm odległości między roślinami, wysokie zaś – od 30 do 40 cm (dotyczy to także aksamitki wąskolistnej).

Rośliny zakwitają po 2,5 miesiącach od momentu wysiewu. W okresach bezdeszczowych należy je podlewać, a w czasie kwitnienia nawet dwukrotnie zasilić nawozami, pamiętając o nieprzedawkowaniu azotu, zwłaszcza dla aksamitek wyniosłych.

Ze względu na swoje walory dekoracyjne, odporność na choroby, szkodniki, wytrzymałość na warunki pogodowe – aksamitki cieszą się ostatnio wielką popularnością. Ważną zaletą aksamitek jest także ich zdolność do niszczenia nicieni – dzięki substancji zawartej w korzeniach w miejscach, w których rosły aksamitki, jest znacznie mniej szkodników. Oprócz ogródków są wykorzystywane do dekoracji balkonów, tarasów, są sadzone na grobach, mogą zapełniać puste miejsca po przekwitłych wiosennych kwiatach lub zebranych wczesnych warzywach. Możemy je również posadzić w doniczkach i hodować w domach ciesząc się długo ich pięknymi słonecznymi barwami.

Źródła:
R. Le Page, D. Retourand, ABC kwiaty w ogrodzie, Warszawa 2007.

„Działkowiec” nr 1(605), Styczeń 2001.

Autor: Anna Łabudzińska

Wymagania pigwy co do gleby i miejsca posadzenia są bardzo wysokie. Najlepiej rośnie na glebach żyznych, dość wilgotnych. W innych warunkach, np. gdy ziemia jest bardzo przesuszona lub nasiąknięta przez dłuższy czas wodą – roślina słabiej rośnie i zrzuca zawiązki. Gleba powinna mieć też lekko kwaśny odczyn, do 6,5 pH. Pigwa jest rośliną słabo wytrzymałą na mróz, może być więc sadzona tylko w ciepłych rejonach, na zacisznych, osłoniętych od wiatru stanowiskach.

Drzewka najlepiej kupić w szkółce i posadzić wiosną, przyciąć na wysokości ok. 80 cm od ziemi. Pigwa może być traktowana jako krzew lub drzewko. Zależy to od przycinania w pierwszym okresie po posadzeniu – odpowiednie formowanie korony, tzw. piętrowe. Piętra tworzy się w odległości 60 cm jedno od drugiego, w ten sposób po trzech latach można uzyskać luźną koronę, nawet z ośmioma konarami. Corocznie na wiosnę wycina się gałązki chore i niepotrzebnie zagęszczające koronę oraz pędy, wyrastające do środka korony. Można też skracać konary zasadnicze. Pigwa nie wymaga corocznego intensywnego nawożenia, wystarczy zrobić to co trzy lata jesienią, stosując nawozy fosforowe i potasowe. Najbardziej narażona jest na chorobę nazywaną zarazą ogniową. Zapobiec jej można przez stosowanie wiosną preparatów miedziowych i unikanie silnych cięć i obfitego nawożenia azotem.

Najbardziej znane odmiany pigwy to:
Bereczki – ma małe wymagania glebowe i klimatyczne, wytrzymała na suszę, owocuje wcześnie, obficie i regularnie. Owoce mają kształt gruszki, są lekko aromatyczne.
Portugalia – bardzo wrażliwa na mróz, niewytrzymała na długotrwały brak opadów, nie jest też odporna na zarazę ogniową. Owocuje umiarkowanie, owoce gruszkowate, bardzo aromatyczne, o długim okresie przechowywania.

Owoce mają duże wartości przetwórcze. Zawierają:
ok. 15% cukrów;
garbniki;
pektyny;
olejek eteryczny;
witaminę C;
mikroelementy: żelazo, miedź, bor, nikiel, tytan, glin, mangan.

Ze względu na cierpki, twardy miąższ nie bardzo nadają się do bezpośredniego spożycia, w dodatku ich nasiona są trujące. Duża zawartość pektyn w owocach sprawia, że świetnie nadają się do wyrobu różnych przetworów – galaretek, dżemów, powideł. Można ich używać również do innych przetworów, dla podniesienia ich smaku i aromatu. Są znakomitym dodatkiem do ciast, herbatek, sporządza się z nich aromatyczne wina i likiery, po upieczeniu lub ugotowaniu nadają się też do potraw mięsnych i dziczyzny.

W medycynie ludowej owoce pigwy znajdują zastosowanie:
przy niedokrwistości – wyciąg ze świeżych owoców;
przy zaburzeniach trawienia – dla pobudzenia apetytu;
nalewki alkoholowe w proporcji 1:5 stosuje się dla poprawy pracy serca, obniżenia ciśnienia, osłabienia skurczów gładkich mięśni jelit.

Owoce mają też działanie antybakteryjne. Syrop z nich stosowany jest w bólach gardła. Z nasion pigwy moczonych w wodzie uzyskuje się śluz, który skutecznie działa w stanach zapalnych dróg oddechowych, przy nieżytach żołądka lub zewnętrznie – przy oparzeniach i podrażnieniach skóry. Z kory wytwarza się lekarstwa do dezynfekcji trudno gojących się ran.

Źródła:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Pigwa_pospolita
D. Kruczyńska, Grusze i pigwa – owoce z mojego ogrodu, Warszawa 2000.

Autor: Anna Łabudzińska

Owoce – jagody są zebrane w grona długości do 10 cm, trochę przypominają owoce porzeczki czerwonej. Mają kolor intensywnie czerwony, są błyszczące i bardzo kwaśne. Są różnej wielkości – od 0,5 cm do 1 cm średnicy. Dojrzewają na przełomie sierpnia i września i wtedy roślina wygląda bardzo malowniczo, pokryta zwisającymi czerwonymi gronami. Cytryniec zaczyna owocować po około 5-6 latach po posadzeniu.

Jest to roślina mająca dość duże wymagania glebowe i klimatyczne. Dobrze rośnie na żyznych, wilgotnych glebach o lekko kwaśnym odczynie, bogatych w substancje organiczne. Lubi stanowiska zaciszne, lecz nie zacienione, osłonięte od wiatrów wiosennych i bezpośredniego nasłonecznienia latem. Wymaga częstego podlewania podczas letnich upałów przy długotrwałym braku opadów. Po przekwitnięciu można ją (choć nie jest to konieczne) delikatnie prześwietlić, a jesienią usunąć suche pędy.

Wskazane jest okresowe nawożenie w celu wzbogacenia gleby w potrzebne substancje organiczne. Cytryniec w naszym klimacie nie jest atakowany przez żadne szkodniki i choroby – nie ma więc potrzeby stosowania ochronnych środków chemicznych. Pomimo, że jest wytrzymały na znaczne spadki temperatury, na zimę powinien być okryty w celu zabezpieczenia przed wiosennymi przymrozkami.

Cytryniec można rozmnożyć trzema sposobami:
z nasion – jest to sposób najczęściej stosowany, pomimo występującego problemu z oznaczeniem nasion męskich, żeńskich i jednopiennych;
przez sadzonki – wykorzystuje się do tego lekko zdrewniałe pędy, które się ukorzenia;
przez odkłady – pędy przygina się do ziemi, przysypuje i po utworzeniu korzeni odcina i przenosi na stałe miejsce.

W celu uzyskania dobrych plonów trzeba mieć na działce przynajmniej dwa osobniki. Roślina wymaga stosowania podpór lub specjalnych konstrukcji, gdy nie jest posadzona przy ogrodzeniu, altanie lub ścianie budynku.

Cytryniec chiński zyskuje coraz większą popularność, głównie dzięki swoim silnym właściwościom leczniczym. W owocach tej rośliny zawarte są cenne substancje, których działanie wykorzystuje współczesna medycyna i farmakologia. Właściwości te znane były już w starożytnych Chinach ok. 2000 lat p.n.e. – cytryniec określany był „rośliną o pięciu smakach”. Dlaczego? Uzasadnienie jest bardzo proste, bowiem jego owoce są kwaśne, mają lekko słodką skórkę, nasiona mają cierpki smak, a lek z nich wytworzony jest słony.

W owocach cytryńca występują witaminy: beta-karoten, C, witaminy z grupy B, mikroelementy i najważniejsze substancje – ligniny. Roślina (pędy, liście, owoce) wykorzystywana jest do produkcji preparatów i mieszanek ziołowych przy wielu schorzeniach, np. przy bezsenności, przy leczeniu cukrzycy, przy leczeniu żółtaczki o podłożu fizjologicznym. Usuwa zmęczenie, wzmacnia koncentrację, oczyszcza organizm, wspomaga pracę gruczołów wydzielania dokrewnego i układu immunologicznego. Inne znaczenie tej rośliny mającej wielkie możliwości to walory dekoracyjne – niezwykle malownicze są liście, owoce oraz cała roślina odpowiednio posadzona i pielęgnowana.

Źródła:
T. Lewkowicz-Mosiej, Domowe porady ziołowe. Zadbaj o zdrowie swoje i najbliższych, Warszawa 2006.
Cytryniec chiński, http://www.markiewicz.com.pl/menu.php?id=uprawa_in_012.

Autor: Anna Łabudzińska

Pigwowiec ma bardzo małe wymagania glebowe. W naszych warunkach klimatycznych rośnie dobrze, jest wytrzymały na niskie temperatury i mrozy. Nie wymaga cięcia, można jedynie usuwać stare i chore gałęzie. Krzew łatwo daje się rozmnażać. Może to być rozmnażanie zarówno z nasion – z zebranych po dojrzeniu jesienią owoców – lub przez odkłady.

W Polsce znanych i uprawianych jest kilka gatunków pigwowców. Są to głównie odmiany:
pigwowiec japoński – ozdobny, piękny krzew, dość niski, o wysokości do 1 metra, odporny na nasze warunki klimatyczne. Lubi gleby żyzne, wilgotne i słoneczne stanowiska. Posadzony w sprzyjającym środowisku pięknie kwitnie. Kwiaty mają średnicę do 5 cm, są szkarłatnoczerwone. Owoce dojrzewające późną jesienią są żółte z czerwonym rumieńcem o długości do 4 cm.
pigwowiec okazały – osiąga wysokość do 2 metrów. Kwiaty są czerwone, niekiedy białe lub różowe. Kwitnie dwukrotnie – na wiosnę i jesienią. Bardzo dobrze nadaje się na żywopłoty po umiejętnym przycinaniu.
pigwowiec pośredni – odmiana powstała z połączenia pigwowca japońskiego z okazałym. Ma czerwone kwiaty i duże owoce, ale jest niewytrzymały na mróz.

Pigwowce są niezwykle cenione ze względu na swoje piękne kwiaty i małe wymagania, mają zastosowanie głównie jako rośliny ozdobne, okrywowe, do dekoracji terenów zielonych, rekreacyjno-wypoczynkowych, działek, a także na żywopłoty. Tworzą piękne zestawienia z innymi roślinami różnymi kolorystycznie, np. forsycją, różnymi gatunkami tawuł.

Owoce pigwowców zawierają garbniki, pektyny, niewielkie ilości cukru i witaminę C (jest jej dwukrotnie więcej niż w cytrynie). W związku z tym świetnie nadają się na aromatyczny dodatek do różnych przetworów, szczególnie konfitur, soków, przecierów, galaretek.

Źródła:
A. Mika, Krzewy owocowe, Warszawa 2004.

„Pigwowiec”, http://www.ogrod-gardener.pl/1/8/1/pigwowiec.php.

Autor: Anna Łabudzińska

Budleja jest krzewem bardzo wrażliwym na mróz (z wyjątkiem odmiany niebieskiej), szczególnie w centralnych i wschodnich regionach Polski. Podczas mroźnych zim zdarza się, że pędy w mniejszym lub większym stopniu przemarzają, dlatego należy je na zimę dobrze zabezpieczyć – okopczykować. Ale nawet gdy przemarzną, z nasady okopczykowanych krzewów wiosną szybko wyrastają nowe silne pędy, które szybko pokrywają się liśćmi i latem zakwitają.

Kwiaty budlei bardzo silnie i przyjemnie pachną zwabiając wiele motyli, które zbierają z nich nektar, dlatego budleja nazywana jest „motylim krzewem”. Roślina łatwo się rozmnaża. Po przekwitnięciu kwiatów wytwarzają się nasiona, które dojrzałe warto zebrać i wysiać na wiosnę do pojemników. Kiedy wykiełkują i podrosną na wysokość do ok. 20 cm, można przesadzić je na właściwe miejsce. Mogą zakwitnąć jeszcze w tym roku.

Budleja rozsiewa się również sama – koło krzewu, a nawet w dalszej odległości często wyrastają młode roślinki. Wystarczy wykopać je ostrożnie, żeby nie uszkodzić korzeni i przesadzić w inne miejsce. Również szybko urosną i zakwitną. Budleja wymaga silnego cięcia każdego roku na wiosnę. Powoduje to bujne rozgałęzianie się krzewu, ponadto należy pamiętać o usuwaniu przekwitłych kwiatostanów.

Najpiękniejsze odmiany budlei:

Budleja Davida ‘Black Knight’ – bujny, prosty krzew do 3 m wysokości, często zwany motylim krzewem. Liście długie, lancetowate, ciemnozielone z białym kutnerem od spodu. Kwitnie od lata do jesieni. Kwiatostany długości 30-50 cm, składające się z wielu pachnących, rurkowatych, ciemnofioletowych, drobnych kwiatków. Wymaga gleb żyznych, świeżych, przepuszczalnych. W naszych warunkach krzew przemarza niemal każdej zimy do granicy śniegu, ale na wiosnę z nieuszkodzonej szyjki korzeniowej odrastają młode pędy. Znosi zanieczyszczenia powietrza. Polecany na rabaty w parkach i ogródkach przydomowych.

Budleja Davida ‘Pink Delight’ – krzew silnie rosnący z długimi, łukowatymi pędami do 2,5 m wysokości. Liście długie, lancetowate, zaostrzone i ciemnozielone. Kwiaty jaskraworóżowe, o pomarańczowych środkach w wiechach o długości do 30 cm. Wymagania glebowe i zastosowanie podobnie jak w przypadku budlei ‘Black Knight’.

Budleja Davida ‘Royal Red’ – silnie rosnący krzew o wysokości ok. 3 m. Liście długie, ostro zakończone, ciemnozielone z biało omszonym spodem. Kwiaty ciemnoczerwone bądź purpurowe w dużych, rozgałęzionych wiechach, osiągających 50 cm długości.

Budleja Davida ‘White Profusion’ – krzew silnie rosnący, do 3 m wysokości. Liście długie, lancetowate, szarozielone. Kwiaty białe w długich, pachnących kwiatostanach z żółtym środkiem. Wymagania glebowe i zastosowanie podobnie jak w przypadku budlei ‘Black Knight’.

Budleja Davida ‘Empire Blue’ – dość rzadka odmiana budlei, ozdobna, dorastająca do 3 m wysokości. Latem krzew kwitnie masą dużych (do 20 cm długości) wiechowatych kwiatostanów złożonych z intensywnie niebieskich kwiatów z pomarańczowymi środkami. Lubi stanowiska słoneczne i wymaga corocznego krótkiego przycinania, aby zwiększyć kwitnienie. Odporna na mróz, szkodniki i choroby.

Źródła:
Budleja – Budleja davidii, http://www.swiatkwiatow.pl/budleja—budleja-davidii-id20.html.
J.-Y. Prat, D. Retournard, ABC cięcia drzew i krzewów, Warszawa 2006.
T. Wolski, D. Pszczoła, T. Baj, Budleja Davida (Buddleja davidii Franch.) – ozdobna roślina lecznicza o wielokierunkowym działaniu farmakologicznym, „Postępy Fitoterapii”, nr 2/2006, s. 75-82.

Autor: Anna Łabudzińska

W XVII w. zostało przywiezione do Europy przez Hiszpanów, uprawiane jest obecnie w klimacie tropikalnym i subtropikalnym. Jest to drzewo wiecznie zielone, krzaczaste, dorastające do 20 metrów wysokości, kwiaty są drobne, zielonożółte. Owoce mogą ważyć do 2 kg, a z jednego drzewa można zebrać do ok. 500 kg owoców rocznie.

Owoce jednonasienne mają gruszkowaty lub owalny kształt, od 15 do 20 cm długości, pokryte skórką. Skórka jest gruba, błyszcząca, zielona, żółta lub fioletowa. Pod nią znajduje się zielonożółty miąższ, który jest miękki, masłowy, w smaku przypomina orzech włoski. Wewnątrz miąższu znajduje się duże nasienie, wielkości właśnie orzecha włoskiego w małych owocach, a kurzego jajka – w dużych.

Miąższ owoców awokado jest cennym produktem zawierającym:
ok. 30% tłuszczów łatwo przyswajalnych, stąd w smaku przypomina masło i w niektórych krajach nazywany jest „owocem maślanym”;
ok. 2% białka;
karoteny;
witaminę C (6 mg/100 g);
witaminy E, K, PP oraz z grupy B.

Cukry w tym owocu występują w minimalnych ilościach, jest więc on ceniony przez diabetyków. Awokado jest owocem najbardziej kalorycznym. Wartość kaloryczna jest wyższa od wartości mięsa. Ze względu na swoje właściwości jest szczególnie korzystny przy anemii, nadciśnieniu, dolegliwościach żołądkowych (pobudza wydzielanie soków żołądkowych). Liście awokado można stosować przy zatruciach pokarmowych, nudnościach i wzdęciach.

Owoce awokado spożywa się najczęściej w połówkach z dodatkiem soku z cytryny, pokrojone w plasterki i położone na chleb (mogą kalorycznie zastąpić kotlet schabowy). Posiekane w kostkę dodaje się do sałatek owocowych i warzywnych. Roztarty miąższ z przyprawami, majonezem i cebulą może zastąpić masło. Z miąższu jest także ekstrahowany olej, wykorzystywany do produkcji kosmetyków, gdyż działa regenerująco na skórę starzejącą się i suchą. W Europie rośnie awokado koktajlowe nie posiadające nasienia, o wielkości pocisku karabinowego (5-6 cm długości).

Awokado oprócz wymienionych wartości jest cenione również ze względu na dużą wytrzymałość – twarde owoce o grubej skórce są odporne na wszelkie operacje po zbiorze, znoszą doskonale długie przechowywanie (w pomieszczeniu o temperaturze do 50o C mogą leżeć nawet pół roku) i daleki transport.

Drzewko awokado można samemu wyhodować w domu. Pestkę z owocu umieszcza się w doniczce z ziemią i po wyrośnięciu odpowiednio pielęgnuje, jak wszystkie rośliny pokojowe. Drzewko będzie piękną dekoracją – nie zakwitnie tylko i nie pojawią się na nim owoce.

Źródło:
A. Mika, Owoce mało znane – Avokado, „Działkowiec” 2001, nr 7 (611), s. 39.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Awokado.

Autor: Anna Łabudzińska

Krzew występuje w kilku odmianach, m.in. „Podarek Sadu”, „Dar Katuni”, „Moskiewska Ananasowa”, „Augustynka”. Są to głównie odmiany pochodzące z krajów byłego Związku Radzieckiego, gdzie jest uprawiany na większą skalę.

Jest to roślina dwupienna, tzn. występują osobniki żeńskie i męskie. Chcąc mieć owoce, trzeba posadzić obok kilku krzewów żeńskich przynajmniej jeden męski. Osobniki można rozpoznać po kształcie pąków kwiatowych. Roślina kwitnie w kwietniu lub w maju, kwiaty są żółte. Pąki żeńskie pojawiają się przed pąkami liściowymi, są kuliste i większe od liściowych, podobne do skrzydełek chrabąszcza; pąki męskie przypominające szyszki sosny są największe i zebrane w niewielkie grona.

Jesienią rokitnik prezentuje się pięknie i malowniczo, a to dzięki licznym, wydłużonym, pomarańczowym, niekiedy z drobnymi czerwonymi plamkami, osadzonymi na krótkich szypułkach owocom, które dosłownie oblepiają pędy. Stąd znany jest pod regionalną nazwą „oblepicha”.

To krzew mrozoodporny. Dobrze rośnie na glebach piaskowych i gliniastych, nie lubi gleb ciężkich i żyznych. Nie przeszkadza mu zanieczyszczenie powietrza, ale do prawidłowego wzrostu i obfitego owocowania potrzebuje dużo światła. Gdy rośnie w cieniu, przestaje stopniowo owocować i w końcu ginie. Korzenie rokitnika znajdują się blisko powierzchni ziemi, w związku z tym potrzebuje odpowiedniej ilości wody i w okresach bezdeszczowych wymaga częstego podlewania.

Rokitnik wzbogaca ziemię w związki azotowe współżyjąc z różnymi organizmami, które wiążą azot z powietrza. Jest więc rośliną niezwykle pożyteczną. Rokitnik można rozmnażać dwoma sposobami – z nasion oraz z odrostów korzeniowych:
Rozmnażanie krzewów z nasion. Pod koniec sierpnia należy zerwać dojrzałe owoce, usunąć z nich miąższ, nasionka wypłukać i osuszyć. We wrześniu tak przygotowane nasiona można wysiać do gruntu. Młode roślinki powinny pojawić się po około 4 tygodniach. W następnym roku przesadza się je na stałe miejsca, trzeba przy tym uważać na zachowanie odpowiednich odległości między nimi.
Rozmnażanie z odrostów korzeniowych. Rokitnik wydaje dużo odrostów ze swoich płytko umieszczonych korzeni. Młode roślinki wykopuje się z dość dużą bryłą ziemi, żeby nie uszkodzić korzeni i przenosi na stałe miejsce.

Z rozmnażaniem i wysadzaniem rokitnika należy bardzo uważać, gdyż jest to roślina szybko rosnąca i zajmująca dużo miejsca. Posiadając niewielką działkę i pozwalając rokitnikom rosnąć „na dziko”, szybko można mieć na niej wyłącznie rokitniki. W pierwszym roku rokitnik potrafi urosnąć nawet do 70 cm, w następnych latach równie szybko rośnie i rozrasta się tworząc corocznie liczne odrosty.

Owoce można zbierać dopiero około czwartego roku po posadzeniu, najpierw niewiele, z każdym rokiem jednak jest ich coraz więcej i może dojść nawet do 15 kg z jednego krzaka. Rokitnik owocuje około 20 lat. Surowe owoce są bardzo kwaśne i lekko gorzkie. Ich zbiór jest dość pracochłonny oraz trudny (ciernie). Łatwiej zbierać je po przemrożeniu, lecz tracą wtedy na wartości (choć łagodnieją w smaku) i bieleją.

Rokitnik jest krzewem bardzo dekoracyjnym i w związku z tym jest sadzony na działkach często wyłącznie dla ozdoby. Jednak największą wartość rokitnika stanowią jego owoce – a właściwie to, co w sobie zawierają. Już od dawna wykorzystywane były w celach leczniczych, a także w kuchni. Obecnie – po dokładnym poznaniu ich składu chemicznego – są coraz bardziej popularne i wykorzystywane na co dzień.

Owoce rokitnika posiadają bowiem nieznaczne ilości cukru – do 4%, dużo kwasów organicznych, barwniki roślinne, garbniki i substancje zapobiegające powstawaniu zatorów w naczyniach krwionośnych, opóźniających procesy starzenia się organizmu, działających przeciwzapalnie. Zawierają też duże ilości witamin z grupy B, witaminę E, F, K, P, kwas foliowy, prowitaminę D i witaminę C o zawartości do ok. 600 mg. W miąższu owoców rokitnika znajduje się też olej tłusty – do 12%.

Zawierające witaminy i składniki mineralne owoce rokitnika uważane są za jedne z najcenniejszych i wykorzystywane w różnych celach:
w medycynie – wspomagają leczenie dolegliwości układu pokarmowego, układu krążenia – zapobiegają miażdżycy oraz zawałom serca, podnoszą odporność organizmu;
w kosmetyce – od dawna znane jako kosmetyk – kompresy z soku rokitnika poprawiają wygląd cery i opóźniają procesy starzenia się skóry;
w kuchni – w stanie surowym lub zamrożone wykorzystywane do robienia różnego rodzaju przetworów: soków, dżemów, galaretek, konfitur, win.

Źródła:
T. Lewkowicz-Mosiej, Domowe porady ziołowe, Zadbaj o zdrowie swoje i najbliższych, Warszawa 2006.
R. Krzyściak-Kosińska, M. Kosiński, 100 najpiękniejszych roślin w Polsce, Warszawa 2008.

Autor: Anna Łabudzińska

Dotarł również do Polski, gdzie szczególną popularność zyskał przed wojną. Sadzono go w dworskich ogrodach, a owoce używano do produkcji wybornych nalewek zwanych dereniówkami. Obecnie w Polsce również jest sadzony ze względu na swoje walory dekoracyjne i użytkowe.

Dereń jadalny dorasta do 6 m wysokości, ma owalny pokrój korony, drobne, jajowate, błyszczące liście osadzone naprzeciwlegle, które jesienią nabierają prawie czerwonego koloru. Gdy liście opadną, na pędach można zauważyć nabrzmiałe pąki, które rozwijają się bardzo wcześnie (przed liśćmi) – na przełomie lutego i marca. Kwiatki derenia są żółte i zebrane w kuliste grona. Są one samopylne i bardzo odporne na przymrozki.

Owoce derenia dojrzewają we wrześniu i październiku, i po dojrzeniu spadają. Są błyszczące, czerwone lub ciemnowiśniowe, jadalne, mają owalny kształt przypominający małe śliwki i długość od 2-3 cm. W środku owocu znajduje się podłużna, dość duża pestka.

Z jednego dobrze rozrośniętego derenia można otrzymać nawet do 20 kg owoców. Dereń może rosnąć na każdej glebie, nie znosi tylko gleb podmokłych. Może być posadzony przy domu jako drzewo ozdobne – trzeba wtedy podcinać dolne gałązki, aby pień był wysoki, a korona tworzyła kulisty kształt. Dereń może też być przycinany tak, żeby tworzył niskopienny krzew – wtedy wcześniej owocuje. Nie należy zapominać o prześwietlaniu gałęzi.

Do najbardziej znanych i polecanych odmian derenia jadalnego należą:
Golden Glory – odmiana o pięknych liściach;
Nana – odmiana półkarłowa;
Macrocarpa – odmiana wytwarzająca duże owoce;
Variegata – odmiana o liściach paskowanych.

Dereń jadalny można rozmnożyć dwoma sposobami:

Przez odkładanie – najlepiej do tego celu wykorzystać niski krzew derenia. Wystarczy jedną lub kilka gałązek na wiosnę przygiąć do ziemi i przysypać. Do jesieni gałązki te powinny się ukorzenić i wtedy można je delikatnie odciąć czy też wykopać z większą bryłą ziemi i przesadzić na stałe miejsce.

Z sadzonek – w lipcu lub w sierpniu trzeba uciąć wierzchołki pędów sadzonek o długości ok. 20 cm, oberwać z nich wszystkie liście, pozostawiając tylko dwa listki na szczycie. Tak przygotowane pędy można zanurzyć do 1 cm w ukorzeniaczu do sadzonek zielnych, a następnie umieścić na przykład w skrzynce z piaskiem i torfem wymieszanym w proporcji 1:1. Sadzonki powinny być zanurzone pod dwa listki i przechowywane w ciepłym pomieszczeniu – tunelu foliowym, szklarni, w lekkim półcieniu. Należy im zapewnić odpowiednią wilgotność podłoża i powietrza, co można uzyskać przez częste zraszanie i przykrycie skrzynek luźno kawałkiem folii. Odpowiednio pielęgnowane sadzonki wypuszczą korzenie po około 6 tygodniach.

Owoce derenia zawierają od 6 do 9% cukrów, do 3% kwasów, garbniki, dużo witaminy C – do 100 mg/100 g oraz witaminę P. Stosuje się je:
przy gorączce – nalewki z kwiatów i owoców;
w przypadkach zaburzeń przemiany materii;
w niedokrwistości;
w chorobach skórnych.

Drewno derenia ze względu na twardość od dawna było wykorzystywane do wyrobu różnych przedmiotów, np. szprych do kół, szczebli drabin itd. W gospodarstwie domowym dereń można zastosować:
do dekoracji potraw – niezwykle malownicze, ciemnoczerwone owoce świetnie dekorują szczególnie sałatki owocowe i warzywne;
do wyrobu nalewek, tzw. dereniówki;
do przetworów – dżemy, konfitury itp.

Źródła:
T. Bojarczuk, Dereń jadalny, „Działkowiec”, nr 4(668), Kwiecień 2006, s. 33-34.
M. Gąstoł, K. Król, W. Zawieracz, Dereń jadalny, http://www.szkolkarstwo.pl/article.php?id=347

Autor: Anna Łabudzińska

Najczęściej występuje w południowej Słowacji, na Węgrzech i Ukrainie. W jesieni jajowate i zwężone u nasady liście perukowca mają piękny żółty, pomarańczowy i czerwony kolor. Rozwijają się one dość późno, bo dopiero w maju. Największą ozdobą krzewu są jednak kwiatostany zebrane w wiechy. Pojedyncze kwiaty są niepozorne, drobne, koloru zielonkawego lub żółtego, skupione w wiechy na wierzchołkach pędów. Szypułki kwiatów rozwijają się jeszcze po przekwitnięciu i wtedy pokrywają się piórkowatymi szarymi, różowymi lub purpurowymi włoskami. To właśnie te włoski nadają roślinie „puszysty” wygląd, ozdabiając ją od czerwca do późnej jesieni. Stąd pochodzi również nazwa rodzajowa krzewu – delikatne kwiatostany przypominają perukę. W połączeniu z purpurowymi liśćmi sprawiają one, że taki krzew posadzony pojedynczo, np. na trawniku, daje wspaniały efekt dekoracyjny. Pędy rośliny zawierają sok o ostrym zapachu.

Perukowiec podolski jest krzewem długowiecznym – może żyć nawet 100 lat. Dobrze rośnie na glebach piaszczystych lub gliniastych i wapiennych. Jest wytrzymały na mróz i niedobór wilgotności w glebie.

Najbardziej znane odmiany to:
czerwonolistna – kwiaty jasnoczerwone, owocostany czerwone, liście purpurowe;
Królewska Purpura – na wiosnę i w lecie ma liście purpurowe, a jesienią jaskrawoczerwone;
purpurowa – o karminowo-różowych kwiatostanach i zielonych liściach.

Perukowiec jest krzewem, którego łatwo można rozmnożyć z nasion. Przycinając wyrastające pędy uzyskuje się piękną barwę liści, ale na tych pędach nie pojawiają się wówczas kwiatostany. Powstają one bowiem dopiero na pędach dwu- lub trzyletnich.

Krzew ten ma znaczenie głównie dekoracyjne z zastosowaniem do obsadzania parków, zieleńców, działek. Może być prowadzony pojedynczo, szczególnie z odmian o pięknych purpurowych liściach i kwiatostanach lub w grupach. Jest to roślina poligamiczna – w obrębie tej samej wiechy występują kwiaty męskie, obupłciowe i niedorozwinięte.

Gałązki perukowca dają się łatwo zasuszyć nie tracąc nic ze swojego wyglądu. Są więc wykorzystywane do tworzenia kompozycji ozdobnych. W związku z tym, że w liściach perukowca znajduje się dużo garbników, wykorzystuje się je do garbowania delikatnych skór. Barwniki zawarte w drewnie są stosowane do farbowania wełny i jedwabiu.

Podsumowując: jest to krzew godny szerokiego rozpowszechnienia ze względu na niepowtarzalny i niespotykany u innych roślin wygląd kwiatostanów.

Źródła:
T. Bojarczuk, Perukowiec podolski, „Działkowiec” nr 9(637), wrzesień 2003, s. 21.

www.wikipedia.org

Autor: Anna Łabudzińska

Aronia jest krzewem długowiecznym, mogącym żyć nawet do 20 lat. Dorasta do 2 m wysokości. Pędy ma proste, zielone, które potem stają się brązowo-czerwone. Liście eliptyczne z krótkimi ogonkami są latem zielone, skórzaste i błyszczące, a jesienią przebarwiają się na brązowo-czerwone do pomarańczowego i długo pozostają na krzewie, nadając mu bardzo malowniczy wygląd.

Aronia kwitnie dopiero na przełomie maja i czerwca, dlatego kwiaty nie są narażone na przemarznięcie podczas często występujących wiosennych przymrozków. Kwiaty są białe z różowym odcieniem, w gronach po 20-30 sztuk, podobne do kwiatów jarzębiny. Owoce są kuliste, czarne lub czerwone (w zależności od gatunku), błyszczące, o średnicy od 0,5 do 1,2 cm i wadze do 1,5 g. Dojrzewają na przełomie sierpnia i września, i dojrzałe mogą pozostać na krzewie nawet do wiosny – nie opadają.

Aronia jest rośliną o małych wymaganiach zarówno glebowych, jak i klimatycznych. Może być uprawiana w całej Polsce. Jest odporna na mróz nawet do -35oC, może rosnąć na każdej glebie, nawet na nieużytkach. Aronia wymaga nawożenia tylko w pierwszym i drugim roku po posadzeniu – na wiosnę wokół każdego krzewu można posypać trochę nawozu wieloskładnikowego. Na glebie żyznej, szczególnie gdy krzew rośnie zbyt silnie i jest starszy, nie trzeba stosować już żadnych nawozów, ponieważ pobudza to do bujnego wzrostu, a obniża owocowanie. Aronia lubi słońce, posadzona w cieniu bujnie rośnie, ale słabiej owocuje. Aronia nie wymaga specjalnego cięcia – wycina się tylko najstarsze, ponad 5-6 letnie pędy w celu prześwietlenia krzewu.

Aronię można zakupić w szkółkach lub rozmnożyć dla własnych potrzeb:
przez odkłady poziome – wiosną przygina się pędy poziomo na ziemi, przesypuje ziemią, z każdego pędu przygiętego wyrasta kilka ukorzenionych sadzonek, które jesienią odcina się od krzewu i sadzi na stałe miejsce;
z nasion – nasiona po zmieszaniu z wilgotnym piaskiem umieszcza się na 3-4 miesiące w lodówce w naczyniu z otworami, na wiosnę pojemnik po wyjęciu z lodówki stawia się na parapecie i gdy pojawią się młode roślinki, pikuje się je do doniczek z ziemią. Po osiągnięciu przez sadzonki ok. 10 cm wysokości można je wysadzić na miejsca stałe. Będą owocować w trzecim roku po posadzeniu.

Owoce aronii są cennym surowcem leczniczym ze względu na zawartość wielu substancji biologicznie czynnych. Zawierają: witaminy C, B2, B6, E, PP, prowitaminę A, łatwo przyswajalne cukry, garbniki, pektyny, flawonoidy, antocjany, kwasy organiczne i sole mineralne łącznie z mikroelementami.

Owoce, sok i przetwory z aronii są niezastąpionym składnikiem diety w chorobach układu krwionośnego (duża zawartość witaminy P), nadciśnieniu tętniczym, arteriosklerozie. Owoce są również cennym surowcem przetwórczym. Surowe są cierpkie, nie smakują najlepiej, ale dodane do innych przetworów, np. soków, win, dżemów itp. poprawiają ich smak i wygląd. Sok jest naturalnym barwnikiem do win, galaretek, likierów. Stężenie barwnika – antocjanu jest tak duże, że sok rozcieńczony wodą stukrotnie zachowuje jeszcze swoją barwę.

Rodzaj „aronia” obejmuje zaledwie 3 gatunki:

Aronia czerwonoowocowa – najładniejszy gatunek ozdobny i jednocześnie najtrudniejszy w uprawie, w niewielkim stopniu wykorzystywany jako gatunek owocowy. Dorasta do ok. 2 metrów, liście ma drobne, eliptyczne, o długości do 8 cm, na wiosnę i latem z wierzchu ciemnozielone, od spodu szare, jesienią zmieniają kolor na ognistoczerwone i pomarańczowe. Przebarwienie liści występuje, gdy krzew rośnie na stanowisku słonecznym. Kwitnie od maja do czerwca. Kwiaty są białe lub biało-różowe, o średnicy ok. 1 cm, zebrane w baldachy. Owoce są wielkości grochu, o kolorze intensywnie czerwonym, dojrzewają późno i mogą aż do grudnia zostać na krzewie. Gatunek ten powinien rosnąć na słońcu lub w tylko lekkim półcieniu, na glebach kwaśnych – źle znosi gleby wapienne, suche i o zbyt dużej wilgotności. Rozmnaża się bardzo łatwo, daje dużo odrostów korzeniowych, nieraz jest wprost ekspansywna. Cięcie polega tylko na zabiegach pielęgnacyjnych. Szczególnie polecane są jej odmiany dekoracyjne – „Brillant” oraz „Erekta”.

Aronia śliwolistna – krzew osiągający wysokość do ok. 4 metrów, mniej efektowny od aronii czerwonoowocowej. Jest to gatunek pośredni między aronią czerwonoowocową a czarnoowocową. Kwitnie od kwietnia do maja, kwiaty ma koloru białego lub biało-różowego w baldachach po 10-20 sztuk. Owoce o średnicy do 0,7 cm o kształcie kulistym lub gruszkowatym w kolorze czerwonym dojrzewają we wrześniu i październiku, są jadalne. Liście są ozdobne – karbowane z czarnymi gruczołami na głównym nerwie. Uprawia się ją jako roślinę ozdobną ze względu na dekoracyjne kwiaty, liście i owoce. W Polsce spotykana głównie w ogrodach botanicznych. Jest wytrzymała na mróz, upały i zanieczyszczenia powietrza, łatwo się krzyżuje i rozmnaża z nasion. Polecana jest zwłaszcza odmiana „Barillant”, bardzo dekoracyjna ze względu na liście.

Aronia czarnoowocowa – znana często pod nazwą jarzębina czarna, jest krzewem najbardziej znanym i rozpowszechnionym. Krzew jest nieduży, do 1 m wysokości, ma eliptyczne lub jajowate liście. Pędy młode mają korę czerwonawą, starsze brązową i szarą. Kwitnie od końca maja do połowy czerwca, kwiaty są przeważnie białe o średnicy do 1,2 cm, zebrane w baldachogrony po ok. 30 sztuk. Owoce dojrzewają w sierpniu i wrześniu, są kuliste – do 0,8 cm średnicy, błyszczące, czarne lub czarno-purpurowe. Jest krzewem również łatwym w uprawie, bardzo wytrzymałym na duże mrozy, odpornym na zanieczyszczenia powietrza – może być sadzona w miejskich terenach zielonych. Łatwo się również rozmnaża. Wykorzystuje się ją jako gatunek owocowy i ozdobny. Znane odmiany to: „Viking”, „Aron” i „Nero”.

Aronia cieszy się coraz większym zainteresowaniem zarówno ogrodników, jak i działkowców, doceniających jej walory użytkowe oraz dekoracyjne, co objawia się powstawaniem coraz to nowych, ciekawszych odmian.

Źródła:
„Działkowiec” nr 10(602), Październik 2000.
www.wikipedia.org
A. Mika, Krzewy owocowe, Warszawa 2004.

Autor: Anna Łabudzińska