Rokitnik zwyczajny
Rokitnik zwyczajny to krzew o ciernistych pędach i wydłużonych, lancetowatych liściach, oliwkowozielonych z wierzchu, popielatych od spodu. Jest coraz chętniej uprawiany ze względu na wartość dekoracyjną i użytkową.
Krzew występuje w kilku odmianach, m.in. „Podarek Sadu”, „Dar Katuni”, „Moskiewska Ananasowa”, „Augustynka”. Są to głównie odmiany pochodzące z krajów byłego Związku Radzieckiego, gdzie jest uprawiany na większą skalę.
Jest to roślina dwupienna, tzn. występują osobniki żeńskie i męskie. Chcąc mieć owoce, trzeba posadzić obok kilku krzewów żeńskich przynajmniej jeden męski. Osobniki można rozpoznać po kształcie pąków kwiatowych. Roślina kwitnie w kwietniu lub w maju, kwiaty są żółte. Pąki żeńskie pojawiają się przed pąkami liściowymi, są kuliste i większe od liściowych, podobne do skrzydełek chrabąszcza; pąki męskie przypominające szyszki sosny są największe i zebrane w niewielkie grona.
Jesienią rokitnik prezentuje się pięknie i malowniczo, a to dzięki licznym, wydłużonym, pomarańczowym, niekiedy z drobnymi czerwonymi plamkami, osadzonymi na krótkich szypułkach owocom, które dosłownie oblepiają pędy. Stąd znany jest pod regionalną nazwą „oblepicha”.
To krzew mrozoodporny. Dobrze rośnie na glebach piaskowych i gliniastych, nie lubi gleb ciężkich i żyznych. Nie przeszkadza mu zanieczyszczenie powietrza, ale do prawidłowego wzrostu i obfitego owocowania potrzebuje dużo światła. Gdy rośnie w cieniu, przestaje stopniowo owocować i w końcu ginie. Korzenie rokitnika znajdują się blisko powierzchni ziemi, w związku z tym potrzebuje odpowiedniej ilości wody i w okresach bezdeszczowych wymaga częstego podlewania.
Rokitnik wzbogaca ziemię w związki azotowe współżyjąc z różnymi organizmami, które wiążą azot z powietrza. Jest więc rośliną niezwykle pożyteczną. Rokitnik można rozmnażać dwoma sposobami – z nasion oraz z odrostów korzeniowych:
Rozmnażanie krzewów z nasion. Pod koniec sierpnia należy zerwać dojrzałe owoce, usunąć z nich miąższ, nasionka wypłukać i osuszyć. We wrześniu tak przygotowane nasiona można wysiać do gruntu. Młode roślinki powinny pojawić się po około 4 tygodniach. W następnym roku przesadza się je na stałe miejsca, trzeba przy tym uważać na zachowanie odpowiednich odległości między nimi.
Rozmnażanie z odrostów korzeniowych. Rokitnik wydaje dużo odrostów ze swoich płytko umieszczonych korzeni. Młode roślinki wykopuje się z dość dużą bryłą ziemi, żeby nie uszkodzić korzeni i przenosi na stałe miejsce.
Z rozmnażaniem i wysadzaniem rokitnika należy bardzo uważać, gdyż jest to roślina szybko rosnąca i zajmująca dużo miejsca. Posiadając niewielką działkę i pozwalając rokitnikom rosnąć „na dziko”, szybko można mieć na niej wyłącznie rokitniki. W pierwszym roku rokitnik potrafi urosnąć nawet do 70 cm, w następnych latach równie szybko rośnie i rozrasta się tworząc corocznie liczne odrosty.
Owoce można zbierać dopiero około czwartego roku po posadzeniu, najpierw niewiele, z każdym rokiem jednak jest ich coraz więcej i może dojść nawet do 15 kg z jednego krzaka. Rokitnik owocuje około 20 lat. Surowe owoce są bardzo kwaśne i lekko gorzkie. Ich zbiór jest dość pracochłonny oraz trudny (ciernie). Łatwiej zbierać je po przemrożeniu, lecz tracą wtedy na wartości (choć łagodnieją w smaku) i bieleją.
Rokitnik jest krzewem bardzo dekoracyjnym i w związku z tym jest sadzony na działkach często wyłącznie dla ozdoby. Jednak największą wartość rokitnika stanowią jego owoce – a właściwie to, co w sobie zawierają. Już od dawna wykorzystywane były w celach leczniczych, a także w kuchni. Obecnie – po dokładnym poznaniu ich składu chemicznego – są coraz bardziej popularne i wykorzystywane na co dzień.
Owoce rokitnika posiadają bowiem nieznaczne ilości cukru – do 4%, dużo kwasów organicznych, barwniki roślinne, garbniki i substancje zapobiegające powstawaniu zatorów w naczyniach krwionośnych, opóźniających procesy starzenia się organizmu, działających przeciwzapalnie. Zawierają też duże ilości witamin z grupy B, witaminę E, F, K, P, kwas foliowy, prowitaminę D i witaminę C o zawartości do ok. 600 mg. W miąższu owoców rokitnika znajduje się też olej tłusty – do 12%.
Zawierające witaminy i składniki mineralne owoce rokitnika uważane są za jedne z najcenniejszych i wykorzystywane w różnych celach:
w medycynie – wspomagają leczenie dolegliwości układu pokarmowego, układu krążenia – zapobiegają miażdżycy oraz zawałom serca, podnoszą odporność organizmu;
w kosmetyce – od dawna znane jako kosmetyk – kompresy z soku rokitnika poprawiają wygląd cery i opóźniają procesy starzenia się skóry;
w kuchni – w stanie surowym lub zamrożone wykorzystywane do robienia różnego rodzaju przetworów: soków, dżemów, galaretek, konfitur, win.
Źródła:
T. Lewkowicz-Mosiej, Domowe porady ziołowe, Zadbaj o zdrowie swoje i najbliższych, Warszawa 2006.
R. Krzyściak-Kosińska, M. Kosiński, 100 najpiękniejszych roślin w Polsce, Warszawa 2008.
Autor: Anna Łabudzińska